GYSCEPTE

SOSYAL ÇALIŞMACI

SOSYAL HİZMET MÜDAHALESİ:

SONUÇLARI VE DEĞERLENDİRİLMESİ

Sınav Tarzına Uygun

Kapsamlı Çalışma Notu

Kavramlar • Değerlendirme Türleri • Ölçme • Göstergeler • Sonuçların Yorumlanması • CTE Örnekleri

Sosyal Hizmet Müdahalesi: Sonuçları ve Değerlendirilmesi  

İÇİNDEKİLER VE SINAV HARİTASI

Bölüm

İçerik

1

Müdahale Sonucu ve Değerlendirmenin Temeli

2

Değerlendirmenin Amaçları ve İlkeleri

3

İzleme, Ölçme, Değerlendirme ve Araştırma Ayrımı

4

Süreç, Çıktı, Sonuç ve Etki

5

Etkililik, Verimlilik, Uygunluk ve Sürdürülebilirlik

6

Amaç, Hedef, Gösterge ve Ölçüt

7

Başlangıç Düzeyi ve Karşılaştırma Mantığı

8

Nicel ve Nitel Değerlendirme

9

Tek-Denekli Uygulama Değerlendirmesi

10

Program ve Hizmet Değerlendirmesi

11

Veri Kaynakları ve Ölçme Araçları

12

Geçerlik, Güvenirlik ve Yanlılık

13

Sonuçların Yorumlanması ve Karar Verme

14

Etik ve Katılımcı Değerlendirme

15

Raporlama ve Bulguların Kullanılması

16

Mikro, Mezzo ve Makro Düzey Örnekleri

17

CTE Uygulama Örnekleri

18

Sık Karıştırılan Kavramlar

19

Hızlı Tekrar ve Mini Test

Sınav odağı: Bu konuda yalnız “müdahale işe yaradı mı?” sorusu değil; hangi verinin neyi gösterdiği, süreç ile sonucun nasıl ayrıldığı, değişimin nasıl ölçüldüğü ve bulgulara göre hangi mesleki kararın alınacağı sorulur.

1. MÜDAHALE SONUCU VE DEĞERLENDİRMENİN TEMELİ

Sosyal hizmet müdahalesinin sonucu, müdahale sonrasında birey, aile, grup, örgüt veya toplum düzeyinde ortaya çıkan değişimi ifade eder. Değişim olumlu, olumsuz, beklenen, beklenmeyen, kısa süreli veya kalıcı olabilir. Bu nedenle yalnız faaliyetin yapılmış olması başarı anlamına gelmez.

Değerlendirme, müdahalenin planlandığı biçimde uygulanıp uygulanmadığını ve hedeflenen değişime ne ölçüde ulaşıldığını sistemli veri toplama ve analiz yoluyla belirleme sürecidir. Değerlendirme, müdahalenin sonunda yapılan tek seferlik bir işlem değil; planlama, uygulama, izleme ve yeniden karar verme sürecinin tamamına yayılan döngüsel bir faaliyettir.

·       Müdahale öncesinde başlangıç düzeyini belirler.

·       Uygulama sırasında ilerlemeyi ve uygulama sorunlarını izler.

·       Müdahale sonunda hedeflere ulaşma derecesini gösterir.

·       Sonuçlara göre planı sürdürme, değiştirme, yoğunlaştırma, başka hizmete yönlendirme veya sonlandırma kararına temel olur.

·       Mesleki hesap verebilirliği ve hizmet kalitesini güçlendirir.

SINAV NOTU: “Faaliyet yapıldı mı?” süreç/uygulama sorusudur. “Hizmet alanın durumu değişti mi?” sonuç sorusudur. “Bu değişim müdahaleden kaynaklandı mı?” ise etki değerlendirmesinin daha güçlü nedensellik sorusudur.

2. DEĞERLENDİRMENİN AMAÇLARI VE TEMEL İLKELERİ

Amaç

Açıklama

İlerlemeyi görmek

Hedeflere ne ölçüde yaklaşıldığını belirlemek.

Etkililiği belirlemek

Müdahalenin istenen değişimi oluşturup oluşturmadığını incelemek.

Uygulama sorunlarını saptamak

Planın içerik, süre, sıklık ve görevler bakımından yürütülme durumunu değerlendirmek.

Kaynak kullanımını incelemek

Zaman, personel ve mali kaynaklarla elde edilen sonuç arasındaki ilişkiyi değerlendirmek.

Mesleki karar vermek

Planı sürdürme, değiştirme, sonlandırma veya sevk kararını desteklemek.

Hesap verebilirlik

Hizmet alan, kurum ve toplum karşısında müdahalenin gerekçesini ve sonucunu göstermek.

Öğrenme ve kalite geliştirme

İşe yarayan ve yaramayan uygulamalardan ders çıkararak sonraki hizmetleri iyileştirmek.

·       Değerlendirme amaç ve hedeflerle bağlantılı olmalıdır.

·       Ölçülen gösterge hedeflenen değişimi temsil etmelidir.

·       Birden fazla veri kaynağı mümkün olduğunda birlikte kullanılmalıdır.

·       Hizmet alanın görüşü yalnız memnuniyet için değil, anlam ve sonuç değerlendirmesi için de alınmalıdır.

·       Kültürel, dilsel ve çevresel özellikler ölçme yönteminin seçiminde dikkate alınmalıdır.

·       Sonuçlar olumlu verileri öne çıkaracak biçimde seçilmemeli; olumsuz ve beklenmeyen sonuçlar da raporlanmalıdır.

3. İZLEME, ÖLÇME, DEĞERLENDİRME VE ARAŞTIRMA AYRIMI

Kavram

Temel soru

Özellik

İzleme

Ne oluyor?

Süreç boyunca düzenli veri toplar; faaliyet, katılım, risk ve ilerlemeyi takip eder.

Ölçme

Ne kadar?

Bir özellik veya değişkene sayı, kategori ya da nitel tanımlama verir.

Değerlendirme

Ne anlama geliyor ve ne yapmalıyız?

Veriyi amaç, hedef ve ölçütlerle karşılaştırarak mesleki yargıya dönüştürür.

Araştırma

Genellenebilir bilgi nedir?

Sistemli yöntemlerle daha geniş bilgi üretmeyi amaçlar; uygulama değerlendirmesi daha çok belirli hizmetin geliştirilmesine yönelir.

Denetim

Kurala uygunluk var mı?

Mevzuat, standart ve kurum prosedürlerine uygunluğu inceler.

Önemli ayrım: Her değerlendirme ölçme içerir; ancak her ölçme tek başına değerlendirme değildir. Örneğin “beş görüşme yapıldı” bir ölçümdür. Bunun yeterli olup olmadığına ve hedefe katkı sağlayıp sağlamadığına karar vermek değerlendirmedir.

4. SÜREÇ, ÇIKTI, SONUÇ VE ETKİ

Boyut

Ne incelenir?

Örnek

Girdi

Müdahale için kullanılan kaynaklar

Personel, süre, bütçe, fiziksel alan.

Faaliyet

Gerçekleştirilen hizmetler

Görüşme, grup oturumu, yönlendirme, eğitim.

Süreç / Uygulama

Faaliyetlerin nasıl yürütüldüğü

Oturumların plana uygunluğu, katılım, erişilebilirlik, uygulama sadakati.

Çıktı

Faaliyetlerin doğrudan ve sayılabilir ürünü

Görüşme sayısı, yönlendirilen kişi sayısı, tamamlanan eğitim.

Kısa vadeli sonuç

Bilgi, tutum, beceri veya yakın davranış değişimi

Öfke farkındalığının ve problem çözme becerisinin artması.

Orta vadeli sonuç

İşlevsellik ve davranış örüntüsündeki değişim

Çatışma sayısının azalması, işe düzenli devam.

Uzun vadeli sonuç / Etki

Daha geniş ve kalıcı değişim

Topluma uyum, yeniden suç işleme riskinin azalması, yaşam kalitesinin artması.

Çıktı başarı değildir: 100 kişiye eğitim verilmesi yüksek çıktı olabilir; fakat bilgi, beceri veya davranış değişimi oluşmadıysa sonuç başarısı göstermez.

Etki kavramı iki biçimde kullanılabilir: (1) uzun vadeli geniş sonuç; (2) gözlenen değişimin müdahaleye atfedilebilirliği. Sınav sorusunun bağlamına dikkat edilmelidir.

5. ETKİLİLİK, VERİMLİLİK, UYGUNLUK VE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK

Kavram

Tanım

Sınav ipucu

Etkililik

Hedeflenen sonuçlara ulaşma derecesi.

“İşe yaradı mı?”

Verimlilik

Elde edilen sonuç ile kullanılan kaynak arasındaki ilişki.

“Aynı sonuç daha az kaynakla elde edildi mi?”

Uygunluk

Müdahalenin ihtiyaç, kültür, risk ve bağlama uygunluğu.

“Bu kişi/ortam için doğru müdahale mi?”

Erişilebilirlik

Hizmetin ulaşılabilir ve kullanılabilir olması.

Ulaşım, dil, engellilik, zaman ve bilgi engelleri.

Kabul edilebilirlik

Hizmet alan ve paydaşların müdahaleyi benimseme derecesi.

Katılım ve bırakma oranlarıyla ilişkili olabilir.

Sürdürülebilirlik

Kazanımların ve hizmetin zaman içinde devam edebilmesi.

Sonlandırma sonrası değişim korunuyor mu?

Hakkaniyet

Sonuç ve hizmetlere erişimde adalet.

Alt gruplar arasında eşitsizlik var mı?

Bir müdahale etkili fakat verimsiz olabilir; hedefe ulaşır ancak çok fazla kaynak kullanır. Verimli görünen bir müdahale de etkisiz olabilir; az maliyetlidir fakat hedeflenen değişimi oluşturmaz.

6. AMAÇ, HEDEF, GÖSTERGE, ÖLÇÜT VE VERİ KAYNAĞI

Unsur

Anlam

Örnek

Amaç

Ulaşılmak istenen genel değişim yönü.

Tahliye sonrası toplumsal uyumu güçlendirmek.

Hedef

Somut, ölçülebilir ve zaman sınırlı beklenen sonuç.

Hizmet alan üç ay içinde düzenli bir barınma çözümüne ulaşacaktır.

Gösterge

İlerlemenin veya sonucun gözlenebilir işareti.

Barınma durumunun istikrarlı olması; konaklama yeri değişim sayısı.

Ölçüt / Başarı eşiği

Başarılı kabul etmek için kullanılan değer veya standart.

Üç ay boyunca barınma kesintisi yaşanmaması.

Ölçme aracı

Veriyi toplamak için kullanılan araç.

Görüşme formu, ölçek, kontrol listesi, kayıt incelemesi.

Veri kaynağı

Bilginin elde edildiği kişi veya kayıt.

Hizmet alan, aile, kurum kaydı, gözlem, diğer profesyoneller.

İyi gösterge; açık, hedefle bağlantılı, ölçülebilir, duyarlı, uygulanabilir ve mümkün olduğunda zaman içindeki değişimi gösterebilir olmalıdır.

Zayıf ifade

Daha iyi ifade

Kişi daha iyi olacaktır.

Kişi dört hafta içinde haftada en az üç gün planlanan etkinliğe katılacaktır.

Aile ilişkileri düzelecektir.

Aile üyeleri bir ay içinde haftada bir yapılandırılmış ortak görüşme gerçekleştirecektir.

Öfke azalacaktır.

Kayda geçen fiziksel çatışma sayısı sekiz hafta içinde başlangıç düzeyine göre en az yüzde 50 azalacaktır.

7. BAŞLANGIÇ DÜZEYİ, SON ÖLÇÜM VE KARŞILAŞTIRMA

Başlangıç düzeyi, müdahale başlamadan önce hedeflenen sorun veya davranışın mevcut durumudur. Son ölçüm tek başına anlamlı değildir; mümkün olduğunda başlangıç düzeyiyle karşılaştırılır. Ara ölçümler değişimin ne zaman başladığını ve istikrarlı olup olmadığını gösterir.

Ölçüm zamanı

İşlevi

Başlangıç ölçümü

Müdahale öncesi durumu belirler.

Ara ölçüm

İlerlemeyi izler ve erken plan değişikliğine imkân verir.

Son ölçüm

Müdahale sonunda hedefe ulaşma düzeyini gösterir.

Takip ölçümü

Değişimin sonlandırma sonrasında sürüp sürmediğini gösterir.

Regresyon tuzağı: Çok ağır bir kriz anında ölçülen başlangıç değerleri doğal olarak bir miktar normale dönebilir. Bu değişimin tamamını müdahaleye bağlamak doğru değildir. Zaman, dış olaylar ve doğal değişim de dikkate alınmalıdır.

8. NİCEL VE NİTEL DEĞERLENDİRME

Yaklaşım

Güçlü yönü

Sınırlılığı

Örnek

Nicel

Değişimi sayı ve oranlarla karşılaştırmayı kolaylaştırır.

Kişisel anlam ve bağlamı sınırlı yansıtabilir.

Olay sayısı, ölçek puanı, katılım oranı.

Nitel

Deneyim, anlam, süreç ve bağlam hakkında derin bilgi sağlar.

Karşılaştırma ve genelleme daha sınırlı olabilir.

Derinlemesine görüşme, odak grup, açık uçlu geri bildirim.

Karma yöntem

Sayısal değişim ile deneyimin anlamını birlikte gösterir.

Planlama ve analiz daha fazla kaynak gerektirir.

Ölçek puanı + görüşme + kayıt incelemesi.

·       Nicel değerlendirme: sıklık, süre, yoğunluk, oran, puan ve yüzde değişimi kullanabilir.

·       Nitel değerlendirme: “ne değişti, değişim nasıl yaşandı, ne işe yaradı, hangi engeller sürdü?” sorularına yanıt arar.

·       Karma yöntem, aynı sonucu farklı veri türleriyle doğrulamaya ve açıklamaya yardım eder.

·       Hizmet alanın memnun olması, hedeflenen sonucun gerçekleştiğini tek başına kanıtlamaz; fakat kabul edilebilirlik ve hizmet deneyimi bakımından önemlidir.

9. TEK-DENEKLİ UYGULAMA DEĞERLENDİRMESİ

Tek-denekli değerlendirme, birey, aile veya küçük bir sistemde hedef davranışın zaman içindeki değişimini tekrarlı ölçümlerle inceleyen uygulama değerlendirme yaklaşımıdır. Buradaki “denek” sözcüğü araştırma nesnesi anlamında değil, değerlendirilen vaka veya sistem anlamında kullanılır.

Model

Yapı

Özellik

A modeli

Yalnız başlangıç düzeyi

Müdahale uygulanmadan önce örüntüyü gösterir; etki değerlendirmesi için tek başına yeterli değildir.

A-B modeli

Başlangıç + müdahale

Uygulamada kullanışlıdır; değişimin yalnız müdahaleden kaynaklandığını kesin göstermez.

A-B-A modeli

Başlangıç + müdahale + geri çekme

Müdahale çekildiğinde değişimin geri dönmesini inceler; etkili hizmeti geri çekmek etik olmayabilir.

A-B-A-B modeli

Başlangıç + müdahale + geri çekme + yeniden müdahale

Nedensellik kanıtını güçlendirebilir; her sorun ve ortam için uygun değildir.

Çoklu başlangıç modeli

Farklı davranış, kişi veya ortamda müdahalenin farklı zamanlarda başlatılması

Müdahaleyi geri çekmeden değişim örüntüsünü inceleyebilir.

Sınav tuzağı: A-B modelinde B müdahale aşamasıdır. Ancak A’dan B’ye değişim görülmesi, dış etkenler kontrol edilmediği için tek başına kesin nedensellik kanıtı değildir.

·       Hedef davranış açık ve gözlenebilir biçimde tanımlanmalıdır.

·       Aynı ölçüm yöntemi tekrarlı olarak kullanılmalıdır.

·       Düzey, eğilim ve değişkenlik görsel olarak incelenebilir.

·       Müdahalenin başladığı zamanla değişimin başladığı zaman karşılaştırılır.

·       Etik açıdan etkili müdahaleyi geri çekmenin riskleri değerlendirilmelidir.

10. PROGRAM VE HİZMET DEĞERLENDİRMESİ

Program değerlendirmesi, birbiriyle bağlantılı faaliyetlerden oluşan hizmetin tasarımını, uygulanmasını, sonuçlarını ve gerektiğinde etkisini sistemli biçimde inceler. Tek bir vakaya değil, programın bütünü veya belirli bir hedef gruba odaklanabilir.

Tür

Temel soru

Zaman

İhtiyaç değerlendirmesi

Hangi sorun ve ihtiyaçlar vardır; kimler etkilenmektedir?

Program öncesi.

Biçimlendirici değerlendirme

Program tasarımı nasıl geliştirilebilir?

Geliştirme ve pilot uygulama sırasında.

Süreç / uygulama değerlendirmesi

Program planlandığı gibi, kimlere ve hangi kalitede ulaştı mı?

Uygulama sırasında.

Sonuç değerlendirmesi

Hedeflenen kısa ve orta vadeli değişimler gerçekleşti mi?

Uygulama sırasında ve sonunda.

Etki değerlendirmesi

Gözlenen değişim programdan kaynaklandı mı; program olmasaydı ne olurdu?

Yeterli uygulama ve veri sonrasında.

Ekonomik değerlendirme

Maliyet ve sonuç arasındaki ilişki nedir?

Planlama veya sonuç değerlendirmesiyle birlikte.

Mantıksal model; girdiler, faaliyetler, çıktılar ve sonuçlar arasındaki beklenen ilişkiyi gösterir. Değerlendirme soruları ve göstergeler bu modele göre seçilebilir.

Girdi

Faaliyet

Çıktı

Kısa sonuç

Uzun sonuç

Personel, mekân, süre

Tahliyeye hazırlık oturumları

Oturum ve katılımcı sayısı

Bilgi, planlama ve kaynak bağlantısının artması

Barınma ve hizmet sürekliliğinin güçlenmesi

11. VERİ KAYNAKLARI VE ÖLÇME ARAÇLARI

Kaynak / araç

Kullanım

Dikkat

Hizmet alan görüşmesi

Algılanan değişim, ihtiyaç ve anlam.

Sosyal beğenirlik ve hatırlama yanlılığı olabilir.

Doğrudan gözlem

Davranış ve etkileşim örüntüsü.

Gözlemcinin varlığı davranışı değiştirebilir.

Kurum kayıtları

Katılım, olay, yönlendirme ve hizmet kullanımı.

Kayıt kalitesi ve tanımların tutarlılığı kontrol edilmelidir.

Standart ölçek

Belirli yapıları karşılaştırılabilir biçimde ölçme.

Geçerlik, güvenirlik, dil ve kültürel uygunluk aranmalıdır.

Kontrol listesi

Davranış veya uygulama bileşenlerini sistemli kaydetme.

Maddeler hedefle bağlantılı olmalıdır.

Aile / yakın görüşmesi

Farklı gözlem ve değişim bilgisi.

Gizlilik, izin ve ilişki çatışmaları gözetilmelidir.

Diğer profesyoneller

Çok disiplinli bakış ve hizmet bilgisi.

Bilgi paylaşımı amaçla sınırlı olmalıdır.

Odak grup

Ortak deneyimler ve hizmete ilişkin görüşler.

Grup gizliliğinin mutlak garanti edilemeyeceği açıklanmalıdır.

Veri üçgenlemesi: Aynı değerlendirme sorusunu farklı kaynak, yöntem veya değerlendiricilerle inceleyerek bulgunun güvenilirliğini artırma yaklaşımıdır. Kaynaklar çelişirse biri otomatik olarak doğru kabul edilmez; farklılığın nedeni araştırılır.

12. GEÇERLİK, GÜVENİRLİK, DUYARLILIK VE YANLILIK

Kavram

Açıklama

Geçerlik

Aracın ölçmek istediği özelliği gerçekten ölçme derecesi.

Güvenirlik

Ölçümün benzer koşullarda tutarlı sonuç verme derecesi.

Duyarlılık

Araç veya göstergenin küçük fakat anlamlı değişimleri fark edebilmesi.

Özgüllük

Ölçümün hedeflenen özelliği diğer özelliklerden ayırabilmesi.

Kültürel uygunluk

Aracın dil, anlam, norm ve yaşam koşulları bakımından hedef gruba uygunluğu.

Uygulanabilirlik

Ölçümün zaman, maliyet, beceri ve ortam bakımından gerçekleştirilebilir olması.

Yanlılık

Örnek

Sosyal beğenirlik

Hizmet alanın sosyal çalışmacıyı memnun etmek için olduğundan olumlu cevap vermesi.

Hatırlama yanlılığı

Geçmiş olayların eksik veya hatalı hatırlanması.

Seçim yanlılığı

Değerlendirmeye yalnız daha kolay ulaşılabilen veya başarılı kişilerin katılması.

Onaylama yanlılığı

Sosyal çalışmacının ilk görüşünü destekleyen verileri seçmesi.

Ölçüm değişikliği

Başlangıç ve son ölçümde farklı tanım veya araç kullanılması.

Kayıp / bırakma yanlılığı

Programı bırakanların sonuçlarının değerlendirme dışında kalması.

Sınav notu: Güvenilir bir araç geçerli olmayabilir. Örneğin tartı her ölçümde aynı miktarda fazla gösteriyorsa tutarlı yani güvenilir; fakat gerçek ağırlığı göstermediği için geçerli değildir.

13. SONUÇLARIN YORUMLANMASI VE MESLEKİ KARAR

Değerlendirme sonucu yalnız “başarılı/başarısız” biçiminde ikili yorumlanmamalıdır. Hedeflerin her biri, uygulama düzeyi, değişimin büyüklüğü, hizmet alanın görüşü, dış etkenler ve sürdürülebilirlik birlikte incelenir.

Bulgular

Olası yorum

Mesleki karar

Plan uygulandı, hedef gerçekleşti.

Müdahale etkili görünmektedir.

Kazanımları pekiştir, takip veya planlı sonlandırma yap.

Plan uygulanmadı, hedef gerçekleşmedi.

Yöntemin etkisizliği söylenemez; uygulama sorunu vardır.

Engelleri gider, görev ve yoğunluğu değiştir.

Plan uygulandı, hedef gerçekleşmedi.

Yöntem, hedef veya sorun formülasyonu uygun olmayabilir.

Yeniden değerlendir, yöntem veya hedefi değiştir.

Hedef gerçekleşti, fakat müdahale öncesi dış değişiklik oldu.

Değişimin kaynağı belirsizdir.

Dış etkenleri ve zamanlamayı incele.

Kısa sonuç var, takipte kayboldu.

Sürdürülebilirlik yetersizdir.

Sürdürme ve destek planını güçlendir.

Ortalama sonuç olumlu, belirli alt grupta olumsuz.

Hakkaniyet ve uygunluk sorunu olabilir.

Alt grup ihtiyaçlarına göre uyarlama yap.

·       İstatistiksel anlamlılık, değişimin tesadüfen oluşma olasılığıyla ilgilidir.

·       Klinik veya pratik anlamlılık, değişimin kişinin yaşamında gerçek ve önemli bir fark oluşturmasıdır.

·       Küçük bir puan değişimi istatistiksel olarak anlamlı olabilir fakat günlük yaşamda anlamlı olmayabilir.

·       Büyük görünen değişim tek bir olağan dışı ölçümden kaynaklanabilir; eğilim ve tekrarlı ölçümler incelenmelidir.

·       Sonuçların yorumunda olumsuz ve beklenmeyen etkiler özellikle değerlendirilmelidir.

14. ETİK, KATILIMCI VE KÜLTÜREL OLARAK DUYARLI DEĞERLENDİRME

·       Değerlendirmenin amacı, kullanılacak veriler ve bilginin kimlerle paylaşılacağı açıklanmalıdır.

·       Gereksiz kişisel veri toplanmamalı; veriler amaçla sınırlı tutulmalıdır.

·       Hizmet alan değerlendirme ölçütlerinin belirlenmesine ve sonuçların yorumlanmasına mümkün olduğunca katılmalıdır.

·       Değerlendirme sonucu kişiyi etiketleme, cezalandırma veya hizmetten dışlama aracı olarak kullanılmamalıdır.

·       Ölçme araçlarının kültürel ve dilsel uygunluğu kontrol edilmelidir.

·       Çocuklar, engelliler, zorunlu hizmet alanlar ve özgürlüğü kısıtlı kişilerde güç dengesizliği özellikle gözetilmelidir.

·       Çıkar çatışması, veri saklama, sonuçları çarpıtma ve yalnız olumlu bulguları raporlama etik dışıdır.

Katılımcı değerlendirme, hizmet alanları yalnız veri kaynağı olarak değil; değerlendirme sorularının, başarı ölçütlerinin ve sonuçların anlamlandırılmasının ortakları olarak görür.

15. RAPORLAMA VE BULGULARIN KULLANILMASI

Rapor bölümü

İçerik

Amaç ve değerlendirme soruları

Neyin ve neden değerlendirildiği.

Müdahale ve hedef grup

Uygulamanın içeriği, süresi, katılımcıları.

Yöntem ve veri kaynakları

Ölçme araçları, zamanlar ve analiz biçimi.

Bulgular

Süreç, çıktı, sonuç ve olumsuz/beklenmeyen sonuçlar.

Sınırlılıklar

Eksik veri, ölçüm, karşılaştırma ve yanlılık sınırlılıkları.

Yorum ve sonuç

Bulguların amaç ve bağlam içindeki anlamı.

Öneriler ve eylem planı

Ne sürdürülecek, değiştirilecek veya sonlandırılacak?

·       Bulgular hedef kitleye uygun, açık ve gereksiz teknik dilden uzak sunulmalıdır.

·       Sayılar bağlamdan koparılmamalı; payda ve zaman aralığı belirtilmelidir.

·       Başarı kadar sınırlılıklar ve başarısızlıklar da şeffaf biçimde yazılmalıdır.

·       Öneriler bulgularla bağlantılı ve uygulanabilir olmalıdır.

·       Değerlendirme bulguları kullanılmıyorsa değerlendirme yalnız rapor üretme faaliyetine dönüşür.

16. MİKRO, MEZZO VE MAKRO DÜZEYDE DEĞERLENDİRME

Düzey

Değerlendirme odağı

Örnek gösterge

Mikro

Birey veya ailede işlevsellik, davranış, beceri, risk ve kaynak değişimi.

Çatışma sıklığı, öz yeterlik puanı, barınma sürekliliği.

Mezzo

Grup, ekip veya küçük örgütsel sistemde süreç ve sonuç.

Grup katılımı, karşılıklı destek, ekip koordinasyonu.

Makro

Program, kurum, toplum veya politika düzeyinde erişim, eşitsizlik ve toplumsal sonuç.

Hizmete erişim oranı, bekleme süresi, alt gruplar arası fark, politika değişimi.

Aynı müdahale birden fazla düzeyde sonuç doğurabilir. Örneğin tahliyeye hazırlık programı bireyin planlama becerisini artırabilir (mikro), kurumlar arası koordinasyonu güçlendirebilir (mezzo/örgütsel) ve hizmete erişim politikasını değiştirebilir (makro).

17. CTE UYGULAMA ÖRNEKLERİ

Uygulama

Süreç / çıktı

Sonuç

Takip / etki

Öfke yönetimi grubu

Oturumların plana uygunluğu, katılım ve tamamlayan kişi sayısı.

Öfke farkındalığı, baş etme becerisi ve olay sayısındaki değişim.

Kazanımların farklı ortamlarda sürmesi ve disiplin olaylarının zaman içindeki seyri.

Tahliyeye hazırlık

Kimlik, barınma, sağlık ve istihdam bağlantılarının kurulması.

Tahliye planının tamamlanması ve hizmete erişim hazırlığı.

Tahliye sonrası barınma ve hizmet sürekliliği.

Aile ilişkileri çalışması

Görüşme sayısı, aile katılımı ve planın uygulanması.

İletişim kalitesi, destek algısı ve çatışma sıklığı.

Aile desteğinin tahliye sonrasında sürmesi.

Madde kullanımına yönelik çalışma

Risk değerlendirmesi, psikoeğitim ve yönlendirmelerin uygulanması.

Tetikleyici farkındalığı, baş etme planı ve tedaviye katılım.

Gerileme oranı ve toplum temelli hizmet devamlılığı.

Eğitim ve mesleki gelişim

Programa devam, tamamlanan etkinlik ve belge sayısı.

Bilgi, beceri, motivasyon ve öz yeterlik değişimi.

Eğitim veya istihdama geçiş ve devamlılık.

CTE bağlamında değerlendirme yapılırken güvenlik, zorunlu hizmet koşulları, kurumsal kayıtların amacı, gizlilik sınırları ve tahliye sonrasında veri takibinin uygulanabilirliği ayrıca gözetilmelidir.

18. SIK KARIŞTIRILAN KAVRAMLAR

Kavram 1

Kavram 2

Fark

İzleme

Değerlendirme

İzleme düzenli veri sağlar; değerlendirme veriye anlam verir ve karar üretir.

Çıktı

Sonuç

Çıktı hizmetin doğrudan ürünüdür; sonuç kişi veya sistemdeki değişimdir.

Sonuç

Etki

Sonuç hedeflenen değişimdir; etki daha uzun vadeli veya müdahaleye atfedilen değişim olabilir.

Etkililik

Verimlilik

Etkililik hedefe ulaşma; verimlilik kaynak-sonuç ilişkisidir.

Geçerlik

Güvenirlik

Geçerlik doğru özelliği ölçme; güvenirlik tutarlılıktır.

Nicel

Nitel

Nicel sayı ve oran; nitel anlam ve deneyim odaklıdır.

Memnuniyet

Sonuç başarısı

Memnuniyet hizmet deneyimidir; hedeflenen işlevsel değişimi tek başına göstermez.

Süreç değerlendirmesi

Sonuç değerlendirmesi

Süreç nasıl uygulandığını; sonuç ne değiştiğini inceler.

İstatistiksel anlamlılık

Pratik anlamlılık

İlki tesadüf olasılığı; ikincisi yaşamda önemli farkla ilgilidir.

Başlangıç ölçümü

Takip ölçümü

Başlangıç müdahale öncesi; takip sonlandırma sonrasındaki sürdürülebilirliği gösterir.

19. SINAV İÇİN 60 MADDELİK HIZLI TEKRAR

1. Değerlendirme, müdahalenin sonunda yapılan tek işlem değildir; döngüseldir.

2. İzleme veri toplar; değerlendirme veriyi hedef ve ölçütlerle yorumlar.

3. Girdi kaynak, faaliyet yapılan iş, çıktı doğrudan ürün, sonuç değişimdir.

4. Faaliyet sayısının yüksek olması sonuç başarısını garanti etmez.

5. Süreç değerlendirmesi “nasıl uygulandı?” sorusunu sorar.

6. Sonuç değerlendirmesi “ne değişti?” sorusunu sorar.

7. Etki değerlendirmesi “değişim müdahaleden mi kaynaklandı?” sorusuna yönelir.

8. Etkililik hedefe ulaşma; verimlilik kaynak-sonuç ilişkisidir.

9. Uygunluk, yöntemin kişi ve bağlama uygunluğudur.

10. Sürdürülebilirlik değişimin zaman içinde korunmasıdır.

11. Hedef ölçülebilir ve zaman sınırlı olmalıdır.

12. Gösterge hedeflenen değişimin gözlenebilir işaretidir.

13. Ölçüt başarı için kullanılan eşik veya standarttır.

14. Başlangıç düzeyi müdahale öncesi durumu gösterir.

15. Ara ölçüm plan değişikliğine erken imkân sağlar.

16. Takip ölçümü kazanımın sürüp sürmediğini gösterir.

17. Nicel veri sayı ve oran; nitel veri anlam ve deneyim sağlar.

18. Karma yöntem iki veri türünü bütünleştirir.

19. Memnuniyet kabul edilebilirliği gösterir; sonuçla aynı değildir.

20. Tek-denekli değerlendirmede tekrarlı ölçüm önemlidir.

21. A-B modelinde A başlangıç, B müdahaledir.

22. A-B değişimi kesin nedensellik kanıtı değildir.

23. A-B-A modelinde etkili müdahaleyi geri çekmek etik sorun oluşturabilir.

24. Çoklu başlangıç modeli müdahaleyi geri çekmeden kullanılabilir.

25. İhtiyaç değerlendirmesi program öncesinde yapılır.

26. Biçimlendirici değerlendirme program tasarımını geliştirir.

27. Program süreci erişim, katılım ve uygulama sadakatini inceler.

28. Mantıksal model girdi-faaliyet-çıktı-sonuç ilişkisini gösterir.

29. Veri üçgenlemesi farklı kaynak ve yöntemleri karşılaştırır.

30. Geçerlik doğru şeyi ölçme derecesidir.

31. Güvenirlik ölçümün tutarlılığıdır.

32. Duyarlılık küçük değişimleri fark edebilme derecesidir.

33. Kültürel uygunluk ölçme aracının anlam ve norm bakımından uygunluğudur.

34. Sosyal beğenirlik yanlılığı olduğundan olumlu cevap verilebilir.

35. Onaylama yanlılığı ilk görüşü destekleyen verileri seçmektir.

36. Başlangıç ve son ölçümde farklı araç kullanmak ölçüm değişikliği yaratır.

37. Programı bırakanların dışlanması kayıp yanlılığına yol açabilir.

38. Plan uygulanmadıysa düşük sonuç yöntemin etkisizliğini göstermez.

39. Plan uygulandı ve sonuç yoksa yöntem veya sorun formülasyonu incelenir.

40. Kısa sonuç takipte kayboluyorsa sürdürülebilirlik sorunu vardır.

41. Alt gruplar farklı sonuç alıyorsa hakkaniyet incelenmelidir.

42. İstatistiksel anlamlılık pratik önemi garanti etmez.

43. Beklenmeyen olumsuz sonuçlar da değerlendirilmelidir.

44. Değerlendirme amacı hizmet alana açıklanmalıdır.

45. Yalnız gerekli ve ilgili kişisel veri toplanmalıdır.

46. Zorunlu hizmet ortamında güç dengesizliği dikkate alınmalıdır.

47. Sonuçları çarpıtmak veya olumsuz bulguları saklamak etik dışıdır.

48. Rapor sınırlılıkları açıkça belirtmelidir.

49. Öneriler değerlendirme bulgularına dayanmalıdır.

50. Mikro değerlendirme birey ve aile değişimine odaklanır.

51. Mezzo değerlendirme grup ve küçük sistem süreçlerini inceleyebilir.

52. Makro değerlendirme erişim, politika ve toplumsal sonuçları inceler.

53. CTE’de tahliyeye hazırlık değerlendirmesi yalnız belge sayısına indirgenmemelidir.

54. Öfke programında oturum sayısı çıktı; davranış değişimi sonuçtur.

55. Kurumlar arası bağlantının kurulması süreç/çıktı; hizmetin sürmesi sonuçtur.

56. Sonuçlar hizmet alanın görüşüyle birlikte yorumlanmalıdır.

57. Değerlendirme bulguları planı sürdürme, değiştirme veya sonlandırmaya temel olur.

58. Her ölçüm değerlendirme değildir; değerlendirme yargı ve karar içerir.

59. Yüksek çıktı ve düşük sonuç aynı anda mümkün olabilir.

60. Değerlendirmenin nihai amacı yalnız rapor değil, daha etkili ve etik uygulamadır.

20. MİNİ KONTROL TESTİ

1. Bir programda gerçekleştirilen görüşme sayısı aşağıdakilerden hangisidir?

Cevap: Çıktı göstergesi.

2. Müdahale sonrası öz yeterlik puanındaki artış hangi değerlendirme boyutuna örnektir?

Cevap: Sonuç değerlendirmesi.

3. Aynı sonucun daha az kaynakla elde edilmesi hangi kavramdır?

Cevap: Verimlilik.

4. Ölçeğin her uygulamada benzer sonuç vermesi hangi özelliktir?

Cevap: Güvenirlik.

5. Programı bırakanların verilerinin değerlendirme dışında kalması hangi risktir?

Cevap: Kayıp/bırakma yanlılığı.

6. Müdahale sonrası kazanımların üç ay sonra korunması neyi gösterir?

Cevap: Sürdürülebilirlik ve takip sonucu.

7. A-B modelinde A neyi ifade eder?

Cevap: Başlangıç düzeyini.

8. Hizmet alanın programdan memnun olması tek başına neyi kanıtlamaz?

Cevap: Hedeflenen sonuçların gerçekleştiğini.

9. Plan uygulanmadığı hâlde hedef gerçekleşmediyse ilk olarak ne incelenir?

Cevap: Uygulama engelleri ve uygulama düzeyi.

10. Gözlenen değişimin program olmadan gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini inceleyen değerlendirme hangisidir?

Cevap: Etki değerlendirmesi.

KAYNAK ÇERÇEVESİ

·       Council on Social Work Education (CSWE), 2022 Educational Policy and Accreditation Standards - özellikle Uygulamayı Değerlendirme Yetkinliği.

·       National Association of Social Workers (NASW), Standards for Social Work Case Management - hizmet planlama, uygulama, izleme, süreç ve sonuç amaçlarının ölçülmesi.

·       International Federation of Social Workers (IFSW), Global Standards for Social Work Education and Training - araştırma, uygulama, politika ve değerlendirme bağlantısı.

·       Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Program Evaluation Framework 2024 ve 2026 Action Guide - süreç, sonuç, etki, göstergeler, kanıt ve bulguların kullanılması.

·       Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü uygulama bağlamı - tahliyeye hazırlık, aile, eğitim, sağlık ve kurumlar arası hizmet sürekliliği örnekleri.

Bu çalışma notu, sınav odaklı kavramsal öğretim amacıyla hazırlanmıştır. Mevzuat niteliğinde değildir; CTE’ye ilişkin örnekler, sosyal hizmet değerlendirme ilkelerinin ceza infaz kurumu bağlamına uyarlanmış örnekleridir.