GYSCEPTE

SOSYAL ÇALIŞMACI

DEZAVANTAJLI BİREYLER / GRUPLAR

Kavramsal, Karşılaştırmalı ve Uygulama Odaklı Ders Notu

Bu not; kavram ezberinden çok, sınavda ölçülen ayrımların doğru kurulmasına odaklanır.

Dezavantajı bireyin “özelliği” olarak değil; kişi ile çevresel, ekonomik, kurumsal ve toplumsal engellerin etkileşimi içinde ele alır.

Daha fazla bilgi, belge ve döküman içeriği için GYSCepte Platformumuza üyelik oluşturabilirsiniz.

İÇİNDEKİLER

1.       1. Kavramsal Çerçeve ve Temel Ayrımlar

2.       2. Dezavantajın Kaynakları ve Boyutları

3.       3. Risk, Kırılganlık, Koruyucu Faktör ve Dayanıklılık

4.       4. Hak Temelli Sosyal Çalışma İlkeleri

5.       5. Çocuklar

6.       6. Kadınlar ve Toplumsal Cinsiyet Temelli Dezavantaj

7.       7. Yaşlı Bireyler

8.       8. Engelli Bireyler

9.       9. Yoksulluk Yaşayanlar, Evsizler ve İşsizler

10.  10. Göçmenler, Mülteciler ve Sığınmacılar

11.  11. Hükümlü/Tutuklular, Salıverilenler ve Aileleri

12.  12. Bağımlılık ve Ruhsal/Psikososyal Güçlük Yaşayanlar

13.  13. Afetlerden Etkilenenler ve Diğer Kırılgan Gruplar

14.  14. Çoklu Dezavantaj ve Kesişimsellik

15.  15. Mikro–Mezzo–Makro Müdahale

16.  16. Sınavda Sık Karıştırılan Kavramlar

17.  17. Hızlı Tekrar Tabloları

18.  18. Kontrol Soruları ve Kaynakça

KULLANIM ÖNERİSİ

Önce koyu yazılmış kavramları öğrenin. Ardından karşılaştırma tablolarındaki ayrımları tekrar edin. Son olarak “Sınav Uyarısı” kutularını ve bölüm sonundaki kontrol sorularını çözün.

1. KAVRAMSAL ÇERÇEVE VE TEMEL AYRIMLAR

Dezavantajlı birey/grup: Toplumsal kaynaklara, haklara, hizmetlere, karar süreçlerine ve fırsatlara erişimde sistematik engellerle karşılaşan; zarar görme olasılığı ve destek ihtiyacı artabilen birey veya toplulukları ifade eder.

Temel yaklaşım: Dezavantaj, bireyin değişmez ve kişisel bir niteliği değildir. Bireysel özelliklerle ekonomik, sosyal, kültürel, fiziksel ve kurumsal koşulların etkileşiminden doğar.

SINAV UYARISI

“Dezavantajlı grup” ifadesi, gruptaki herkesin aynı ihtiyaçlara sahip olduğu anlamına gelmez. Sosyal çalışmada bireyselleştirilmiş değerlendirme esastır.

Kavram

Özlü Tanım

Ayırt Edici Nokta

Dezavantaj

Fırsat, kaynak ve haklara erişimde görece olumsuz konum

Yapısal ve ilişkisel olabilir.

Kırılganlık

Bir tehlike veya zarardan etkilenme olasılığını artıran koşullar

Risk karşısında zarar görme ihtimaline odaklanır.

Risk

Olumsuz bir olayın gerçekleşme olasılığı ve muhtemel sonucu

Tehlike ile kırılganlığın etkileşimiyle artabilir.

Sosyal dışlanma

Ekonomik, sosyal, kültürel ve siyasal yaşama katılımın sınırlanması

Çok boyutlu bir süreçtir.

Ayrımcılık

Belirli bir özelliğe dayalı olarak daha olumsuz muamele veya eşitsiz sonuç

Doğrudan, dolaylı, kurumsal ve çoklu olabilir.

Damgalama

Kişinin olumsuz bir etiketle değersizleştirilmesi

Kimliği tek bir özelliğe indirger.

Marjinalleşme

Birey veya grubun toplumsal yaşamın kenarına itilmesi

Güç ve katılım kaybını vurgular.

Sosyal içerme

Haklara, hizmetlere ve toplumsal yaşama eşit katılımın güçlendirilmesi

Sadece bireyin uyumu değil, çevrenin dönüşümü gerekir.

1.1. Eşitlik ve Hakkaniyet

Eşitlik, herkese aynı hak ve imkânların tanınmasını; hakkaniyet ise bireylerin farklı engel ve ihtiyaçlarını dikkate alarak adil sonuçlara ulaşmalarını sağlayacak farklılaştırılmış destekleri ifade eder.

ÖRNEK

Tüm bireylere aynı büyüklükte yazılı materyal vermek biçimsel eşitliktir. Görme güçlüğü yaşayan bireye büyük puntolu, sesli veya Braille materyal sunmak hakkaniyet ve erişilebilirlik gereğidir.

1.2. Doğrudan, Dolaylı ve Kurumsal Ayrımcılık

Tür

Açıklama

Örnek

Doğrudan ayrımcılık

Bir kişiye korunan bir özelliği nedeniyle açıkça daha olumsuz davranılması

Engelli olduğu için işe alınmama

Dolaylı ayrımcılık

Görünüşte tarafsız kuralın belirli bir grubu orantısız biçimde olumsuz etkilemesi

Erişilebilir olmayan sınav binasında sınav yapma

Kurumsal ayrımcılık

Kurumun yerleşik uygulamalarının sistematik eşitsizlik üretmesi

Başvuru süreçlerinin dil veya erişilebilirlik bakımından dışlayıcı olması

Çoklu ayrımcılık

Birden fazla özelliğe dayalı ayrımcılığın birlikte yaşanması

Engelli ve göçmen bir kadının birden fazla engelle karşılaşması

2. DEZAVANTAJIN KAYNAKLARI VE BOYUTLARI

·       Ekonomik etkenler: Gelir yetersizliği, işsizlik, güvencesiz çalışma, borçluluk ve sosyal güvence eksikliği.

·       Sosyal etkenler: Yalnızlık, destek ağlarının zayıflığı, aile içi çatışma, bakım yükü ve sosyal dışlanma.

·       Kurumsal etkenler: Karmaşık başvuru süreçleri, hizmet yetersizliği, parçalı kurum yapısı ve haklara erişim engelleri.

·       Fiziksel/çevresel etkenler: Erişilebilir olmayan binalar, ulaşım güçlüğü, güvensiz konut ve afet riski.

·       Kültürel etkenler: Kalıp yargılar, damgalama, geleneksel roller ve ayrımcı tutumlar.

·       Hukuki/siyasal etkenler: Hakların tanınmaması, uygulamadaki boşluklar, temsil ve karar süreçlerine katılımın sınırlılığı.

·       Bireysel/yaşam döngüsü etkenleri: Yaş, sağlık durumu, engellilik, bakım ihtiyacı veya yaşam geçişleri; ancak bunlar tek başına dezavantaj yaratmaz, çevresel engellerle etkileşir.

ANA FİKİR

Dezavantaj çoğu zaman tek bir nedenden değil; gelir, sağlık, eğitim, barınma, ayrımcılık ve hizmetlere erişim gibi etkenlerin birikmesinden oluşur.

2.1. Dezavantajın Boyutları

Boyut

Göstergeler

Ekonomik

Düşük gelir, işsizlik, borç, temel ihtiyaçları karşılayamama

Eğitsel

Okula erişememe, okul terki, dijital eğitim eşitsizliği

Sağlık

Hizmete erişim güçlüğü, kronik hastalık, sağlık okuryazarlığı eksikliği

Barınma

Evsizlik, geçici konaklama, aşırı kalabalık veya güvensiz konut

Sosyal

Yalnızlık, ayrımcılık, sosyal destek eksikliği

Siyasal

Temsil edilmemek, karar süreçlerine katılamamak

Dijital

Cihaz/bağlantı, beceri veya dijital kazanım farklılığı

Mekânsal

Hizmet ve fırsatlardan uzak bölgelerde yaşama

3. RİSK, KIRILGANLIK, KORUYUCU FAKTÖR VE DAYANIKLILIK

Risk faktörü: Olumsuz sonuç olasılığını artıran koşuldur. Koruyucu faktör: Riskin etkisini azaltan, uyumu ve iyilik hâlini destekleyen kaynaktır. Dayanıklılık: Birey, aile veya topluluğun güçlüklerle baş etme, uyum sağlama ve toparlanma kapasitesidir.

Düzey

Risk Faktörü Örnekleri

Koruyucu Faktör Örnekleri

Bireysel

Sağlık sorunu, düşük öz yeterlilik, travma

Baş etme becerileri, eğitim, öz yeterlilik

Aile

Şiddet, çatışma, bakım yükü, gelir kaybı

Güvenli ilişkiler, bakım desteği, istikrarlı rutin

Topluluk

Suç, hizmet yetersizliği, ayrımcılık

Komşuluk desteği, okul, sağlık ve sosyal hizmet ağı

Yapısal

Yoksulluk, işsizlik, ayrımcı politika

Sosyal koruma, erişilebilir hizmet, hak güvencesi

SINAV UYARISI

Dayanıklılık, bütün sorumluluğun bireye yüklenmesi anlamına gelmez. Sosyal çalışma; bireysel kapasiteyi güçlendirirken çevresel ve yapısal engelleri de değiştirmeyi hedefler.

4. HAK TEMELLİ SOSYAL ÇALIŞMA İLKELERİ

·       İnsan onuruna saygı ve ayrımcılık yasağı

·       Katılım ve kişinin görüşünün alınması

·       Kendi kaderini tayin ve mümkün olan en geniş özerklik

·       Erişilebilirlik ve makul düzenleme

·       Gizlilik, mahremiyet ve bilgilendirilmiş onam

·       Hesap verebilirlik ve etkili başvuru yolları

·       Güçlendirme, kaynaklara erişim ve savunuculuk

·       Bireyselleştirilmiş değerlendirme ve bütüncül müdahale

·       En az kısıtlayıcı ve toplum içinde yaşamı destekleyen seçeneklerin tercih edilmesi

ÖNEMLİ AYRIM

İhtiyaç temelli yaklaşım “neye ihtiyacı var?” sorusunu; hak temelli yaklaşım ise buna ek olarak “hangi hakkı engelleniyor, yükümlü kim, erişim nasıl güvence altına alınacak?” sorularını sorar.

4.1. Makul Düzenleme ve Erişilebilirlik

Erişilebilirlik, ortam ve hizmetlerin baştan herkesçe kullanılabilir biçimde düzenlenmesine yönelik genel yükümlülüktür. Makul düzenleme, belirli bir kişinin eşit biçimde haklardan yararlanabilmesi için somut durumda gerekli ve orantısız yük oluşturmayan uyarlamadır.

Kavram

Nitelik

Örnek

Erişilebilirlik

Önceden ve genel olarak planlanır

Rampa, asansör, erişilebilir web sitesi

Makul düzenleme

Bireysel ihtiyaca göre somutlaştırılır

Sınavda ek süre, işaret dili tercümanı, çalışma düzeni uyarlaması

5. ÇOCUKLAR

Çocuklar gelişimsel bağımlılıkları, güç ilişkilerindeki eşitsizlik ve karar süreçlerine sınırlı katılım nedeniyle özel korunma ihtiyacı taşıyabilir. Ancak çocuk yalnız korunacak kişi değil, görüşü alınması gereken bir hak öznesidir.

ÇOCUK HAKLARININ DÖRT GENEL İLKESİ

1) Ayrımcılık yasağı, 2) Çocuğun üstün yararı, 3) Yaşama, hayatta kalma ve gelişme hakkı, 4) Çocuğun görüşlerine saygı ve katılım.

·       Risk alanları: Yoksulluk, ihmal ve istismar, çocuk işçiliği, eğitimden kopma, suça sürüklenme, kurum bakımına ihtiyaç, göç ve refakatsizlik, dijital riskler.

·       Çocuğun üstün yararı otomatik ve soyut bir kalıp değildir; somut olayda çocuğun hakları, görüşü, güvenliği, gelişimi ve ilişkileri birlikte değerlendirilir.

·       Çocuğun görüşü yaşına ve olgunluğuna uygun biçimde alınır; görüşünün alınması karar yükünün çocuğa bırakılması anlamına gelmez.

·       Erken müdahale, aileyi destekleme ve çocuğun güvenli aile ortamında gelişimini sağlama esastır; güvenlik riski varsa koruyucu tedbirler değerlendirilir.

İhmal

İstismar

Çocuğun temel bakım, gözetim, beslenme, sağlık, eğitim veya korunma gereksinimlerinin karşılanmaması

Çocuğa fiziksel, duygusal, cinsel veya ekonomik zarar veren eylem ya da sömürü

SINAV UYARISI

İhmal çoğunlukla yapılması gereken bakımın yapılmaması; istismar ise zarar verici eylem veya sömürüyle ilişkilidir. Yoksulluk ile ihmal otomatik olarak eş anlamlı değildir; ailenin kaynak yetersizliği ve bakım kapasitesi birlikte değerlendirilir.

6. KADINLAR VE TOPLUMSAL CİNSİYET TEMELLİ DEZAVANTAJ

Kadınlar tek ve homojen bir grup değildir. Dezavantaj; toplumsal cinsiyet rolleri, ücret eşitsizliği, ücretsiz bakım yükü, şiddet, ayrımcılık ve karar süreçlerine katılım engellerinden doğabilir.

Şiddet Türü

Örnek

Fiziksel şiddet

Vurma, yaralama, fiziksel güç kullanma

Psikolojik/duygusal şiddet

Tehdit, aşağılama, izolasyon, kontrol

Cinsel şiddet

Rıza dışı cinsel davranış ve zorlama

Ekonomik şiddet

Gelire el koyma, çalışmayı engelleme, ekonomik kaynakları kontrol etme

Dijital şiddet

Çevrim içi takip, tehdit, hesapları kontrol etme

·       Şiddet vakalarında güvenlik ve risk değerlendirmesi önceliklidir.

·       Mağduru suçlayan dil kullanılmaz; ikincil örselenme önlenir.

·       Gizlilik önemlidir; ancak yakın ve ciddi zarar riski ile yasal yükümlülükler ayrıca değerlendirilir.

·       Güçlendirme, ekonomik kaynaklara erişim, hukuki destek, güvenli barınma ve sosyal destek birlikte ele alınır.

KAVRAM

Toplumsal cinsiyet eşitliği, kadın ve erkeklerin aynılaşması değil; haklara, kaynaklara ve fırsatlara eşit erişim ile ayrımcı rollerin ortadan kaldırılmasıdır.

7. YAŞLI BİREYLER

Yaşlılık tek başına hastalık veya bağımlılık değildir. Dezavantaj; gelir yetersizliği, yalnızlık, bakım ihtiyacı, erişilemeyen çevre, sağlık sorunları ve yaşa dayalı ayrımcılıkla artabilir.

·       Yaş ayrımcılığı: Kişinin yalnız yaşı nedeniyle yetersiz, üretken olmayan veya karar veremez kabul edilmesi.

·       Yaşlı ihmal ve istismarı: Fiziksel, psikolojik, cinsel, ekonomik zarar; bakımın verilmemesi veya hakların kötüye kullanılması.

·       Yerinde yaşlanma: Yaşlı bireyin güvenli ve desteklenmiş biçimde kendi evinde/toplumunda yaşamını sürdürmesi.

·       Bakım veren desteği: Mola bakımı, gündüzlü hizmet, evde destek, danışmanlık ve sosyal güvence.

·       Karar verme kapasitesi kişiye ve karara özgü değerlendirilir; yaş tek başına kapasite kaybı kanıtı değildir.

SINAV UYARISI

Koruma amacı, yaşlı bireyin özerkliğini gereksiz biçimde sınırlamamalıdır. En az kısıtlayıcı seçenek ve destekli karar verme yaklaşımı önemlidir.

8. ENGELLİ BİREYLER

Model

Engelliliği Nasıl Açıklar?

Sosyal Çalışma Açısından Sonuç

Tıbbi model

Sorunu bireyin işlev kaybı veya hastalığında görür

Tedavi ve rehabilitasyona ağırlık verir; çevresel engelleri ihmal edebilir.

Sosyal model

Engelliliği birey ile fiziksel, tutumsal ve kurumsal engellerin etkileşiminde açıklar

Erişilebilirlik, ayrımcılığın kaldırılması ve toplumsal katılıma odaklanır.

İnsan hakları modeli

Engelli bireyi hak sahibi ve karar öznesi kabul eder

Özerklik, eşitlik, makul düzenleme ve tam katılımı vurgular.

·       Erişilebilirlik, bağımsız yaşam ve toplum içinde kapsanma temel hedeflerdir.

·       Engellilik ile yoksulluk karşılıklı olarak birbirini güçlendirebilir.

·       Hizmet planı bireyin tercihleri ve güçlü yönleriyle oluşturulur; aile görüşü bireyin yerine geçmez.

·       Habilitasyon, daha önce kazanılmamış becerilerin geliştirilmesi; rehabilitasyon ise kaybedilen veya azalan işlevlerin yeniden kazanılması/desteklenmesidir.

·       Makul düzenlemenin sağlanmaması ayrımcılık sonucu doğurabilir.

SINAV UYARISI

“Engelli olduğu için yapamaz” biçimindeki genellemeler tıbbi/eksiklik odaklı bakışı yansıtır. Sınavda sosyal ve hak temelli yaklaşım; çevresel engeller, erişilebilirlik ve katılım üzerinden kurulur.

9. YOKSULLUK YAŞAYANLAR, EVSİZLER VE İŞSİZLER

·       Yoksulluk yalnız gelir eksikliği değildir; eğitim, sağlık, barınma, enerji, dijital erişim ve toplumsal katılım yoksunluklarını da içerebilir.

·       Evsizlik yalnız sokakta yaşama değildir; geçici barınma merkezleri, güvencesiz ve sürekli değişen konaklama da konut yoksunluğu kapsamında değerlendirilebilir.

·       İşsizlik ekonomik kaybın yanında statü, sosyal bağ, ruh sağlığı ve aile ilişkileri üzerinde sonuç doğurabilir.

·       Güvencesiz çalışma; düzensiz gelir, sosyal güvence eksikliği, kısa süreli sözleşme ve yüksek iş kaybı riskiyle ilişkilidir.

·       Sosyal yardım damgalayıcı olmamalı; başvuru süreci erişilebilir, şeffaf ve hesap verebilir olmalıdır.

KAVRAM AYRIMI

Mutlak yoksulluk temel yaşamsal ihtiyaçların karşılanamamasına; göreli yoksulluk ise kişinin yaşam standardının toplumun genel düzeyinin belirgin biçimde altında kalmasına odaklanır.

10. GÖÇMENLER, MÜLTECİLER VE SIĞINMACILAR

Göç tek başına sosyal sorun değildir. Dezavantaj; zorunlu yer değiştirme, statü belirsizliği, dil engeli, ayrımcılık, hizmetlere erişim güçlüğü, travma ve aile ayrılığı gibi koşullardan doğabilir.

Kavram

Genel Açıklama

Göçmen

Çeşitli nedenlerle yaşadığı yeri değiştiren kişi; kavram tek başına belirli bir hukuki statü göstermez.

Mülteci

Uluslararası koruma hukukunda belirli koşulları karşılayan ve bu statüsü tanınan kişi.

Sığınmacı

Uluslararası koruma talep etmiş, başvurusu hakkında nihai karar verilmemiş kişi.

Düzensiz göçmen

Giriş, kalış veya çalışma bakımından ilgili ülkenin göç kurallarına uygun statüsü bulunmayan kişi; “yasadışı insan” ifadesi kullanılmaz.

·       Kültürel yetkinlik, kişinin kültürünü kalıp yargılarla açıklamak değil; merak, saygı ve öz farkındalıkla çalışmaktır.

·       Tercüman kullanımı gizlilik ve doğruluk açısından planlanmalıdır; özellikle çocukların tercüman olarak kullanılması uygun değildir.

·       Travma bilgili yaklaşım güvenlik, seçim, iş birliği, güçlendirme ve yeniden travmatizasyondan kaçınmayı vurgular.

·       Sosyal içerme; yalnız göçmenin uyum göstermesi değil, kurumların dilsel ve kültürel erişilebilirlik sağlamasıdır.

11. HÜKÜMLÜ/TUTUKLULAR, SALIVERİLENLER VE AİLELERİ

Ceza infaz kurumunda bulunmak, bireyin insan haklarını ortadan kaldırmaz. Özgürlüğün kısıtlanması dışında kalan haklar, hukuki sınırlamalar çerçevesinde korunur. Sosyal çalışma; iyileştirme, yeniden toplumsallaşma, aile ilişkileri, tahliyeye hazırlık ve yeniden suç işlemeyi azaltma hedeflerine katkı sunar.

Grup/Alan

Başlıca Riskler

Sosyal Çalışma Odağı

Hükümlü/tutuklu

Kurumsallaşma, aileden kopma, damgalama, ruhsal güçlük, eğitim/iş kaybı

Psikososyal değerlendirme, programlar, aile bağlantısı, haklara erişim

Salıverilen birey

Barınma, işsizlik, kimlik belgeleri, borç, damgalama, nüks riski

Tahliye planı, kurumlar arası yönlendirme, istihdam ve barınma desteği

Aile üyeleri

Gelir kaybı, bakım yükü, damgalama, ulaşım ve iletişim güçlüğü

Aile danışmanlığı, sosyal yardım ve hizmet bağlantısı, çocukların desteklenmesi

Annesiyle kurumda kalan çocuk

Gelişimsel ihtiyaçlar, uyaran ve sosyal çevre sınırlılığı

Çocuğun üstün yararı, gelişim takibi, güvenli bağlanma ve kurum dışı hizmetlerle bağlantı

·       Tutukluluk ve hükümlülük aynı kavram değildir; tutuklu hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet hükmü bulunmayabilir.

·       Risk değerlendirmesi yalnız eksik ve tehlikelere değil, güçlü yönler ve koruyucu faktörlere de odaklanmalıdır.

·       Tahliyeye hazırlık kurumdan çıkış günü başlamaz; kimlik, barınma, gelir, sağlık, aile ve istihdam planları önceden kurulmalıdır.

·       Damgalama ve sabıka nedeniyle ayrımcılık yeniden toplumsallaşmayı zorlaştırabilir.

·       Çocukların ebeveynlerinin davranışları nedeniyle damgalanmaması ve eğitim/sağlık haklarına erişiminin korunması gerekir.

CTE SINAV ODAĞI

Ceza infaz alanında sosyal çalışmacı; bireysel görüşme yapan bir uzman olmanın yanında aile, kurum, yerel hizmetler ve tahliye sonrası destekler arasında koordinasyon kuran; savunuculuk, değerlendirme ve program geliştirme rolleri üstlenen meslek elemanıdır.

12. BAĞIMLILIK VE RUHSAL/PSİKOSOSYAL GÜÇLÜK YAŞAYANLAR

·       Bağımlılık biyolojik, psikolojik ve sosyal boyutları bulunan bir sağlık ve sosyal hizmet sorunudur; ahlaki zayıflığa indirgenemez.

·       Damgalama kişinin tedaviye ve sosyal desteğe başvurusunu azaltabilir.

·       İyileşme yalnız maddeyi bırakma değildir; barınma, istihdam, sosyal ilişkiler, sağlık ve anlamlı yaşam alanlarını kapsar.

·       Nüks, tedavinin bütünüyle başarısız olduğu anlamına gelmez; risklerin yeniden değerlendirilmesini gerektirir.

·       Ruhsal güçlük yaşayan bireylerde özerklik, toplum içinde yaşam, ayrımcılık yasağı ve destekli karar verme önemlidir.

·       Kriz durumunda güvenlik değerlendirmesi yapılır; ancak gereksiz ve aşırı kısıtlayıcı müdahalelerden kaçınılır.

Kavram

Tanım

Tolerans

Aynı etki için daha fazla madde veya davranış gereksinimi

Yoksunluk

Kullanımın azaltılması/kesilmesi sonrası belirtiler

Nüks

İyileşme döneminden sonra kullanıma veya davranışa geri dönme

Zarar azaltma

Tam bırakma gerçekleşmese bile ölüm, hastalık ve sosyal zararı azaltmaya yönelik yaklaşım

13. AFETLERDEN ETKİLENENLER VE DİĞER KIRILGAN GRUPLAR

·       Afetler herkesi aynı biçimde etkilemez. Yoksulluk, engellilik, yaş, göçmenlik, kronik hastalık ve barınma koşulları kırılganlığı artırabilir.

·       Afet sosyal çalışması; hazırlık, zarar azaltma, müdahale ve iyileşme aşamalarını kapsar.

·       Yardım dağıtımında erişilebilirlik, ayrımcılık yasağı, bilgiye erişim ve topluluk katılımı sağlanmalıdır.

·       LGBTİ+ bireyler, etnik/dilsel azınlıklar, kırsal bölgede yaşayanlar, mevsimlik tarım işçileri ve insan ticareti mağdurları da bağlama göre ayrımcılık ve hizmete erişim engelleri yaşayabilir.

·       Her grup için sabit varsayım yapmak yerine somut risk, ihtiyaç, hak ve güçlü yön değerlendirmesi yapılır.

14. ÇOKLU DEZAVANTAJ VE KESİŞİMSELLİK

Kesişimsellik, yaş, cinsiyet, engellilik, sınıf, göç durumu ve diğer toplumsal konumların birbirinden bağımsız değil, kesişerek özgün eşitsizlik biçimleri üretmesini açıklar.

ÖRNEK

Engelli bir kadın yalnız “engelli” veya yalnız “kadın” olmasından kaynaklanan engellerin toplamını değil; bu özelliklerin kesişiminde özgün ayrımcılık ve hizmete erişim sorunları yaşayabilir.

·       Tek bir kategoriye göre hizmet planlamak ihtiyaçları görünmez kılabilir.

·       Çoklu dezavantaj, birikimli risk ve hizmet sistemleri arasında kaybolma ihtimalini artırabilir.

·       Sosyal çalışmacı, kişiyi yalnız ait olduğu düşünülen grup üzerinden değil, yaşam öyküsü ve bağlam içinde değerlendirir.

15. MİKRO–MEZZO–MAKRO MÜDAHALE

Düzey

Odak

Örnek Müdahaleler

Mikro

Birey ve yakın aile

Psikososyal değerlendirme, danışmanlık, kriz müdahalesi, vaka yönetimi, kaynak bağlantısı

Mezzo

Grup, kurum ve topluluk

Destek grupları, aile çalışması, kurumlar arası koordinasyon, toplum kaynaklarını geliştirme

Makro

Politika, mevzuat ve toplumsal yapı

Savunuculuk, sosyal politika geliştirme, ayrımcı düzenlemelerin değiştirilmesi, araştırma ve kampanya

ANA İLKE

Dezavantaj yapısal nedenler taşıyorsa yalnız bireysel danışmanlık yeterli değildir. Mikro, mezzo ve makro müdahalelerin bağlantılı yürütülmesi gerekir.

15.1. Değerlendirme Başlıkları

19.  Başvuru nedeni ve bireyin kendi tanımı

20.  Acil güvenlik ve korunma riski

21.  Haklara ve hizmetlere erişim engelleri

22.  Gelir, barınma, sağlık, eğitim ve istihdam durumu

23.  Aile ve sosyal destek ağı

24.  Güçlü yönler, baş etme becerileri ve koruyucu faktörler

25.  Kültürel/dilsel ihtiyaçlar ve erişilebilirlik

26.  Bireyin hedefleri, tercihleri ve katılımı

27.  Kurumlar arası koordinasyon gereksinimi

28.  İzleme ve değerlendirme ölçütleri

15.2. Sosyal Çalışmacının Temel Rolleri

Rol

İşlev

Danışman

Duygu, düşünce, karar ve baş etme süreçlerini destekler.

Vaka yöneticisi

İhtiyaçları değerlendirir, planlar, yönlendirir ve izler.

Savunucu

Haklara erişim engellerini kaldırmaya çalışır.

Arabulucu

Taraflar veya sistemler arasında iletişim ve uzlaşmayı destekler.

Kaynak geliştirici

Mevcut kaynakları harekete geçirir, yeni kaynakların oluşmasına katkı sağlar.

Eğitici

Haklar, hizmetler ve baş etme becerileri hakkında bilgi verir.

Araştırmacı/Politika geliştirici

Sorunların yaygınlığı ve hizmet sonuçları hakkında veri üretir.

Toplum örgütleyicisi

Ortak sorunlar için kolektif katılım ve kapasite geliştirir.

16. SINAVDA SIK KARIŞTIRILAN KAVRAMLAR

Karıştırılan Kavramlar

Doğru Ayrım

Risk – Kırılganlık

Risk olumsuz olay olasılığı/sonucu; kırılganlık zarardan etkilenme olasılığını artıran koşuldur.

Eşitlik – Hakkaniyet

Eşitlik aynı hak/olanak; hakkaniyet farklı engellere göre adil destek.

Erişilebilirlik – Makul düzenleme

Erişilebilirlik genel ve önceden; makul düzenleme somut kişiye özgü uyarlama.

İhmal – İstismar

İhmal gerekli bakımın verilmemesi; istismar zarar verici eylem/sömürü.

Göçmen – Mülteci – Sığınmacı

Göçmen geniş kavram; mülteci tanınmış statü; sığınmacı başvurusu sonuçlanmamış kişi.

Tutuklu – Hükümlü

Tutuklu hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet bulunmayabilir; hükümlü hakkında mahkûmiyet hükmü vardır.

Tıbbi model – Sosyal model

Tıbbi model bireysel bozukluğa; sosyal model çevresel engellere odaklanır.

Koruma – Aşırı korumacılık

Koruma güvenliği sağlar; aşırı korumacılık özerkliği gereksiz sınırlar.

Damgalama – Ayrımcılık

Damgalama değersizleştirici etiket; ayrımcılık eşitsiz davranış/sonuç.

Sosyal yardım – Sosyal hizmet

Sosyal yardım nakdi/ayni destek; sosyal hizmet danışmanlık, bakım ve müdahale süreci.

17. HIZLI TEKRAR TABLOLARI

Grup

Ana Risk/Engel

Öncelikli Sosyal Çalışma Odağı

Çocuklar

İhmal, istismar, eğitimden kopma

Üstün yarar, katılım, aile desteği, korunma

Kadınlar

Şiddet, ekonomik bağımlılık, bakım yükü

Güvenlik planı, güçlendirme, hukuki ve ekonomik destek

Yaşlılar

Yalnızlık, bakım, yaş ayrımcılığı

Yerinde yaşlanma, özerklik, bakım veren desteği

Engelli bireyler

Erişilemez çevre, ayrımcılık

Makul düzenleme, bağımsız yaşam, katılım

Yoksulluk yaşayanlar

Gelir ve çok boyutlu yoksunluk

Haklara erişim, sosyal koruma, istihdam/barınma

Göçmen/mülteci

Dil, statü, ayrımcılık, travma

Tercüman, hak bilgisi, kültürel duyarlılık, kurum bağlantısı

Hükümlü/tutuklu ve salıverilenler

Damgalama, aileden kopma, barınma/iş

İyileştirme, tahliye planı, yeniden toplumsallaşma

Bağımlılık yaşayanlar

Damgalama, nüks, işlev kaybı

Bütüncül iyileşme, zarar azaltma, sosyal destek

Afetten etkilenenler

Kayıp, yerinden edilme, hizmet kesintisi

Güvenlik, temel ihtiyaç, psikososyal destek, toplum iyileşmesi

SINAVDA “DOĞRU” SEÇENEĞİ BULMA İPUCU

Hak temelli, bireyselleştirilmiş, katılımcı, ayrımcılığı azaltan, güçlü yönleri gören, çevresel engelleri değiştiren ve mikro–mezzo–makro düzeyleri birleştiren seçenekler çoğunlukla sosyal çalışmanın temel yaklaşımıyla uyumludur. “Her zaman, yalnızca, bütün grup aynıdır” gibi mutlak ifadeler çoğu zaman yanlıştır.

18. KONU SONU KONTROL SORULARI

1. Dezavantaj kavramına ilişkin en doğru ifade hangisidir?

A) Bireyin değişmez kişilik özelliğidir.

B) Yalnız gelir yetersizliğini ifade eder.

C) Birey ile toplumsal ve çevresel koşulların etkileşiminde oluşabilir.

D) Her grupta aynı biçimde ortaya çıkar.

E) Yalnız hukuki statüye dayanır.

Doğru cevap: C

2. Görünüşte tarafsız bir kuralın belirli bir grubu orantısız olumsuz etkilemesi hangisidir?

A) Doğrudan ayrımcılık

B) Dolaylı ayrımcılık

C) Damgalama

D) Dayanıklılık

E) Sosyal içerme

Doğru cevap: B

3. Aşağıdakilerden hangisi çocuğun haklarına ilişkin genel ilkelerden biri değildir?

A) Ayrımcılık yasağı

B) Üstün yarar

C) Yaşama ve gelişme

D) Görüşlerine saygı

E) Ailenin kararının her durumda üstün olması

Doğru cevap: E

4. Engelliliği birey ile çevresel engellerin etkileşiminde açıklayan yaklaşım hangisidir?

A) Tıbbi model

B) Sosyal model

C) Kalıntı model

D) Biyolojik determinizm

E) Hayırseverlik modeli

Doğru cevap: B

5. Tutuklu ile hükümlü arasındaki temel fark hangisidir?

A) Tutuklu hiçbir hakka sahip değildir.

B) Hükümlü hakkında mahkûmiyet hükmü vardır.

C) Tutuklu ceza infaz kurumunda bulunamaz.

D) Hükümlü hakkında yargılama yapılamaz.

E) İki kavram tamamen aynıdır.

Doğru cevap: B

KAYNAKÇA VE DOĞRULAMA NOTU

Belge, sınav odaklı bir ders notudur; mevzuat dersi yerine kavramsal ve mesleki çerçeve sunar. Kavramlar aşağıdaki uluslararası hak ve sosyal politika kaynaklarıyla karşılaştırılarak hazırlanmıştır:

SON TEKRAR

Dezavantaj = bireysel eksiklik değil, kişi–çevre etkileşiminde oluşan eşitsiz konum. Sosyal çalışma = koruma + güçlendirme + haklara erişim + çevresel/yapısal değişim.